PROJE DEĞERLENDİRME TEKNİKLERİ

1. Genel

Projenin fayda ve masraf unsurlarının parasal olarak ifade edilmesine yönelik çalışmaların tamamlanmasından sonra, proje ekonomisinin belirlenmesi için uygulanacak değerlendirme teknikleri tamamen sayısal baza oturtularak yapılan matematiksel işlemlerden ibaret olmaktadır. Bu teknikler fayda ve masrafların neleri kapsayıp neleri kapsamaması gerektiğiyle değil, ne şekilde karşılaştırılarak nasıl bir ekonomik göstergeye dönüştürüleceği ile ilgilidirler.

Aşağıda su ve toprak kaynakları projelerinin ekonomik değerlendirilmesinde kullanılan teknikler özet olarak verilmeye çalışılacaktır.

2. Projenin Para Akışı

"Proje bedelini" oluşturan ilk yatırım harcamaları, işletme-bakım-onarım -yenileme ve projenin olumsuz etkilerinden oluşan tüm harcamalar ile primer faydalar sabit fiyatlarla belirlendikten sonra, yatırım başlangıcından ekonomik analiz periyodunun sonuna kadar ait oldukları yılda gösterilecek şekilde sıralanıp (fayda-masraf) farkları cebrik olarak hesaplanmak suretiyle projenin "para akışı" ortaya çıkarılır. Yatırım periyodunda negatif değerlere sahip olan para akışı belli bir yıldan itibaren pozitif değerlere ulaşacaktır. Para akışındaki değerler sabit fiyatlara göre hesaplanmış olup paranın zaman değerini yansıtmamaktadır.

3. Yıllık Net Fayda

Proje optimizasyonunun yapılmasında en çok kullanılan bu teknik "Proje Esaslarının Tesbitine Ait Talimat" rehberinde temel yöntem olarak kabul edilmiştir. Yatırım periyodu tamamlanarak projenin işletmeye açıldığı ilk yıl ekonomik analizin zaman bazı kabul edilerek hesaplanan yıllık eşdeğer faydalar ile yıllık eşdeğer masrafların farkı "yıllık net faydayı"(B-C) oluşturur. Değişik proje alternatifleri için hesaplanan bu değerin maksimum olduğu alternatif öngörülecek proje formülasyonu olarak seçilir. Bu projeden daha büyük yatırımı gerektiren projeler için elde edilecek inkrimental faydalar inkrimental masraflardan daha az olacağından, ekonomi literatüründe bu tekniğe "marjinal analiz" tabir edilmektedir.

4. Net Bugünkü Değer

Yıllık net fayda'ya benzer amaçlar için kullanılabilecek olan "Net Bugünkü Değer" (NBD), analiz periyodu boyunca hesaplanan proje para akışı'nın herbir yıla ait değerlerinin kabul edilen sosyal iskonto oranına göre yatırımın ilk yılına indirgenerek toplamlarının alınması suretiyle elde edilmektedir. NBD'nin O'dan büyük olması yatırımın ekonomik olduğunu göstermekte ve NBD büyüdükçe proje ekonomisi artmaktadır.

5. Yıllık Fayda/Yıllık Masraf Oranı

Rantabilite olarak da isimlendirilen bu değer, yıllık net faydayı meydana getiren yıllık eşdeğer faydaların yıllık eşdeğer masraflara oranı olmaktadır. Projenin savunulması için kullanılan en önemli göstergelerden biri olan rantabilite emsalinin 1'den büyük olması projenin ekonomik yönden yapılabilirliğini ortaya koymaktadır.

6. Toplam Fayda/Toplam Masraf Oranı

"Net Bugünkü Değer"i oluşturan proje başlangıcına indirgenmiş toplam faydalar ile toplam masrafların oranı olup rantabilite emsalini belirleyen bir başka hesap tekniğidir. Ancak bu teknikle rantabilite emsalinin bulunabilmesi için öncelikle projenin para akışının hesaplanması gerekmektedir.

7. İç Karlılık Oranı

Bu teknik diğerlerden farklı olarak sosyal iskonto oranından bağımsızdır. İç karlılık oranı (İKO), projenin fayda ve masraf akışlarının başlangıca indirgenmiş değerlerini birbirine eşit kılan iskonto oranı olmaktadır. Değişik ifadelerle tanımlamak gerekirse, NBD'yi O yapan veya başlangıca indirgenmiş değerlerle hesaplanan Toplam fayda/Toplam masraf oranını 1'e eşit kılan iskonto oranı İKO olmaktadır.

Projelerde artık yaygın bir biçimde kullanılır hale gelen, özellikle Uluslar arası kredi kuruluşlarına muhatap projeler için talep edilen İKO tekniğinin Yıllık fayda/Yıllık masraf tekniğine göre değinilmesinde yarar görülen önemli bir farklılığı da, bu teknikte yatırım harcamaları içinde yeralan kamulaştırma bedeli yerine projenin masraf akışı içinde "tarımsal gelir kaybı"nın kullanılmakta oluşudur.