HİDROELEKTRİK ENERJİ PROJELERİNİN ÇEVRE BOYUTU VE ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ (ÇED)

1. Genel

1.1 Çevresel Etki Değerlendirme Yönetmeliği

Çevresel Etki Değerlendirme Yönetmeliğinin EK I bölümünde Nehir tipi santrallar için "Kurulu gücü 50 MW ve üzeri olan nehir tipi santrallar" için Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) Raporunun Kurulu gücü 10 MW ve üzeri olan nehir tipi santrallar için ise "Seçme Eleme Kriterleri" uygulanacağı belirtilmekte ve sonraki bölümlerde ilgili rapor formatları ÇED Yönetmeliğinde verilmektedir. Depolamalı tesisleri için ise "Su depolama tesisleri (Göl hacmi100 milyon m³ ve üzeri veya göl alanı 15 km2 ve üzeri barajlar)" için Çevresel Etki Değerlendirme Raporunun, Su depolama tesisleri (Göl hacmi 10 milyon m3' ve üzeri veya göl alanı 1 km2 yi aşan baraj veya göletler) için "Seçme Eleme Kriterleri" uygulanmaktadır. Ek 1 de yeralan akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri için ise " Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan büyük su aktarma projeleri:
a) Olası su sıkıntısını önlemek amacı ile akarsu havzaları arasında, 100 milyon m3/yıl ve üzeri su aktarma projeleri,
b) (a) bendi dışında uzun dönemli yıllık ortalama akışı 2 milyar m3 ü aşan bir akarsu havzasından sözkonusu akışın % 5'i ve üzeri miktarda su aktarma projeleri," nde ÇED; EK1 de yeralmayan aktarma projeleri için "Seçme Eleme Kriterleri" uygulanmaktadır. Buradan da anlaşılacağı üzere nehir tipi santralların çevre boyutu kurulu güçlerine göre, barajlı tesislerin çevre boyutu ise depolama hacmi ve göl alanlarına göre değelendirilmektedir.

10 MW altında kurulu güce sahip nehir tipi santralların çevresel etkileri bulundukları yöre esas alınarak değerlendirilmelidir. Ülkemiz mevzuatınca korunan ve ülkemizin taraf olduğu anlaşma sözleşmeler kapsamında korunan alanlarda planlanan projeler için mevzuatı yürüten kurum ve kuruluşlardan güncel görüş alınarak formülasyonun oluşturulması ve etkilerin öngörülmesi hem ülke hem yatırımcı açısından faydalıdır.

1.2 Hidroelektrik Enerji Üretimi Ve Çevre Boyutu

Hidroelektrik enerji üretiminin doğal , tarihi ve kültürel varlıklar ve sosyo-ekonomik çevre üzerinde boyutları projeden projeye değişen etkileri mevcuttur. Barajlı projelerde etki çoğunlukla su altında kalan taşınmazlar ve yöre halkının yeniden iskanı, orman varlığının taşınması, nadir ve nesli tehlikedeki bitki ve hayvan türleri konularında ortaya çıkmaktadır. Buna ek olarak, tesislerin yer seçiminde titiz davranılmaması çevresel açıdan hassas yörelerde bir çok projenin iptalini gündeme getirebilmektedir. Ayrıca karşılaşılan en büyük sorunlardan biride uzun tünel alternatifleri ve baraj yapısından santrale kadar olan nehir kesitine yeterli miktarda su bırakılmamasıdır.

Çevresel Etki Değerlendirme Çalışması önerilen tesisin ve formülasyonun proje yöresindeki çevre ve sosyal yapı üzerindeki etkilerini ortaya koyan ve etkileri minimuma indirgemeyi hedefleyen teknik bir çalışmadır. Mevcut çevresel ve sosyo-ekonomik özelliklerin proje alanındaki verileri içeren literatür çalışmaları, anketler, sahaya ait örnekleme ve analiz çalışmaları, sahada yapılan gözlemler ve sahaya ait görsel materyalle desteklenerek ÇED Bölümü içinde yeralması gerekmektedir. Bu çalışmada proje formülasyonu oluşturulurken proje yöresindeki doal ve sosyal çevre unsurlarının doğru tanımlanması ve proje ekibine iletilerek çevresel etkilerin azaltılması için önlem alınması esastır. Bu baz çalışmayı müteakip alınan önlemlerin maliyetleri çevresel fayda maliyet hesabında kullanılmak üzere hesaplanabilir ya da kabul edilebilir maktu değerler olarak alınabilir.

2. EİE'nin ÇED Yaklaşımı

Proje alanında barajın gelecekteki durumunu tahmin etmeye yarayan çevresel su parametreleri ölçülmekte, sosyo-ekonomik anket düzenlenmekte ve en güncel veriler ile yöredeki etkinin belirlenmesine çalışılmaktadır. Daha sonra, fizibilite çalışmasının optimizasyon kısmına geçilmeden, akışaşağı su kullanım şekline ve doğal akımlara bakılarak ekolojik denge debisi (EDD) hesaplanmaktadır. Bu durumda projeden elde edilecek enerji faydası bir miktar düşmekteyse de akışaşağı doğal ortam korunmuş olmaktadır. Buna ek olarak, malzeme sahaları ve atık malzeme alanları gözden geçirilmekte, proje alanına yakın olsa bile önemli sosyo-ekonomik problemler doğurabilecek alanlardan kaçınılmaktadır.

2.1 ÇED Prosedürü

Halen yürütülmekte olan barajlı ve nehir tipi HES'lar için fizibilite aşamasında ÇED çalışması yapılmaktadır. Bu çalışmada doğal ve sosyo-ekonomik çevre üzerindeki tahribatı en aza indirecek tedbirler alınmaktadır.
Hidroelektrik santralların etkileri iki aşamada gözlenir:
• İnşaat safhasında özellikle büyük baraj ve rezervuarlı projelerde sosyal ve doğal çevre önemli boyutlarda etkilenmektedir.

• İşletme aşamasında ise akışaaşağı bırakılacak su miktarının ayarlanması ve projede belirtilen seviyede tutulması akışaşağı ekolojik denge üzerinde büyük ölçüde söz sahibi olmaktadır.

EİE'nin ÇED prosedürü aşağıdaki gibidir:

" Fizibilite raporunda öngörülen tesisler nedeniyle (baraj yapısı, tünel, göl alanı, cebri boru, santral yapısı, site, malzeme sahaları vb.) doğal çevre parametrelerinin etkilenme boyutu ön büro çalışmaları ile tahmin edilmektedir. 1/25 000'lik topoğrafik ve toprak yapısıı haritalarından yörenin arazi varlığı bilgileri elde edilmektedir. DİE yayınlarından ve internetteki proje yöresine ait bazı kaynaklardan faydalanılarak yörenin sosyo-ekonomik profili çıkarılmaktadır (nüfüs, tarım, hayvancılık, yöresel ekonomik göstergeler, doğum-ölüm oranları, işsizlik ve istihdam durumu, okuma-yazma ve eğitim tesisleri durumu , sağlık hizmetleri altyapısı vb.) Buna ek olarak, muhtelif mevzuat çerçevesinde proje yöresinde bulunan Milli Parklar, ÖÇKB (Özel Çevre Koruma Bölgesi), sit alanları, yeraltı zenginliklerinin olduğu bölgeler, endemik bitki ve hayvan türlerinin bulunması muhtemel olan yerler hakkında güncel veriler toplanmaktadır.

" EİE ye ait Kamulaştrma ve Proje Hidrolojisi raporlarından yöreye ait meteorolojik (bağıl nem, rüzgar, sıcaklık, yağış, vb) ve kamulaştırma (kotlara göre net gelir kaybı kamulaştırılan toprakların özellikleri) verileri elde edilir.

" Ön büro çalışmalarını takiben arazi çalışmaları sırasında planlanan barajın yörenin su kaynakları üzerindeki etkilerini, üst havzanın baraj gölü üzerinde yapabileceği değişimleri önceden tahmin etmek ve baraj gölünün çeşitli kullanımlar için gerekli çevresel su kalitesini belirlemek için biyo-kimyasal analiz çalışmaları, JICA tarafından hibe edilen çevresel analiz cihazlarının bulunduğu Gezici Laboratuvarımızda yapılmaktadır.

" Arazi çalışmalarında ayrıca sosyo-ekonomik anketlerle yöre halkına ve yöreye ait en güncel veriler belirlenmektedir. Yöredeki resmi kurum ve kuruluşlardan proje alanına ait merkezden ulaşılamayan veriler temin edilmektedir.

" Daha sonra, fizibilite çalışmasının optimizasyon kısmına geçilmeden akışaşağı su kullanım şekline bakarak ekolojik denge debisi için akımlar gözden geçirilmektedir. Projeden elde edilecek enerji faydası bir miktar düşmekteyse de akışaşağ doğal ortam, bırakılan bu su ile korunmakta ve balık göçü durumunda göç yolu kesilmemektedir.

" Malzeme sahaları ve atık malzeme alanları gözden geçirilmekte, proje alanına yakın olsa bile önemli problemler doğurabilecek alanlardan kaçınılması temin edilmektedir.

" Bütün veriler, sonuçlar ve proje alternatifleri ile balık geçidi gibi yapılar kullanılmış ise bunların maliyetleri proje raporu içinde "Çevre Alternatifi" olarak toplanmaktadır.

2.2 Proje Yeri Seçimi

Koruma alanlarına ilişkin güncel verilerin ve koruma/kullanma statülerinin proje çalışmaları öncesinde proje ekibi tarafından belirlenmesi, ülke kaynaklarının rasyonel kullanımı açısından önemlidir. Alınacak önlemler projelendirmenin ilk aşamasında belli olduğunda ülke kaynakları akılcı kullanılmış olmaktadır.

Yer Seçimi ve Projelendirmede Dikkat Edilecek Hususlar:


Milli Parklar Pafta Listesi
Tabiat Koruma Alanları Pafta Listesi
Tabiat Anıtları Pafta Listesi
Tabiat Parkları Pafta Listesi

Diğer alanlar için:
Çevre ve Orman Bakanlığı
Kültür ve Turizm Bakanlığı

Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar:

2873 sayılı Milli Parklar Kanununun 2. Maddesinde tanımlanan ve bu Kanunun 3. Maddesi uyarınca belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Koruma Alanları, Tabiat Anıtları

3167 sayılı Kara Avcılığı Kanunu uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığınca belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları

2863 Sayılı Kültür ve tabiat varlıklarını koruma Kanunun 2. Maddesi uyarınca Kültür varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanları ve tescilli alanlar
1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında olan su ürünleri istihsal ve üreme sahaları

2872 sayılı Çevre Kanunun 9. Maddesi uyarınca Bakanlar Kurulu tarafından ÖÇKB (Özel Çevre Koruma Bölgeleri) olarak tesbit ve ilan edilen alanlar

6831 Sayılı Orman Kanunu gereğince orman alanı sayılan yerler

3573 sayılı zeytinciliğin ıslahı ve yabanilerinin aşılattırılması hakkında kanunda belirtilen yerler

4342 sayılı Mera Kanununda belirtilen alanlar

30.01.2002 tarihli ve 24656 Sayılı RG de yayımlanan Sulak Alanların Korunması Yönetmeliğinde belirtilen alanlar

Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Anlaşmalar Gereğince Korunması Gerekli Alanlar:

Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleımesi (BERN Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınan alanlardan önemli deniz kaplumbağası üreme alanlarında belirtilen birinci ve ikinci koruma bölgeleri, Akdeniz foku yaşama ve üreme alanları

Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alnan alanlar

Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına ilişkin protokol gereği ülkemizde Özel Koruma Alanı olarak belirlenmiş alanlar

BM Çevre programı tarafından yayınlanmış olan Akdeniz'de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit listesinde yer alan alanlar

Akdeniz'e has nesli tehlikede olan deniz türlerinin yaşama ve beslenme ortamı olan kıyısal alanlar

Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesinin birinci ve ikinci maddeleri gereğince Kültür Bakanlığı tarafından kültürel miras ve doğal miras statüsü ile koruma altına alınan alanlar

Ramsar Sözleşmesi uyarınca koruma altına alınmış uluslararası öneme sahip sulak alanlar

Korunması Gereken Alanlar:

Onaylı Çevre Düzeni Planlarında mevcut özellikleri korunacak alan olarak tesbit edilen ve yapılanma yasağı getirilen alanlar (Biyogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar)

Tarım alanları; arazi kullanma kabiliyet sınıfları I, II, III ve IV olan alanlar ve özel mahsul plantasyon alanlarının tamamı

Sulak Alanlar

Göller, akarsular, yeraltısuyu işletme sahaları

Bilimsel araıtırmalar için önem taşıyan ve/veya nesli tehlikeye düımüı veya düıebilir türler ve ülkemiz için ENDEMİK olan türlerin yaşama ortamı olan alanlar, biyosfer rezervi, biyotoplar, biyogenetik rezerv alanları, benzersiz özellikteki JEOLOJİK ve JEOMORFOLOJİK OLULUMLARIN bulunduğu alanlar

3. 4628 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu Çerçevesinde Başvurulan Hidroelektrik Enerji Üretim Tesisleri ve Çevre Boyutu

4628 sayılı Kanun çerçevesinde 26.06.2003 tarih ve 25150 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanmasına ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik" hükümlerine göre ve Yönetmeliğin Ek-3 formatında belirtilen "Hidroelektrik Enerji Üretim Tesisleri Fizibilite Raporunda Yer Alacak Ana Başlıklar" kapsamında değerlendirilen "BÖLÜM 7. ÇEVRESEL ETKİLER" ; 7.1. Mevcut şartlardaki çevrenin özellikleri ile 7.2. Projenin çevresel etkileri ve alınacak tedbirler alt başlıklarını içermektedir.

Bu bölümde; su altında kalan nüfus, su altındaki arazi ve kamulaştırma, su altındaki bitki örtüsü, su altındaki toprak yapısı, su altındaki tarihi yapı, koruma alanı, doğal,tarihi ve arkeolojik sit alanı v.s., malzeme sahalarındaki nüfus, malzeme sahalarındaki arazi ve kamulaştırma, malzeme sahalarındaki bitki örtüsü olmalıdır, malzeme sahalarındaki koruma alanları, tarihi yapı, doğal,tarihi ve arkeolojik sit alanı, mesire yeri v.b. yerler, uzun enerji tünelli projelerde bent ve santral yeri arasında sulama hariç ekolojik amaçlı su bırakılması, bu su miktarının işletme çalışmalarında ele alınıp alınmadığı hususlarına yer verilmesi projenin çevresel etkilerinin zamanında dikkate alınması ve azaltılmasına yönelik teknik tedbirlerin öngörülmesine imkan tanımaktadır.

Çevresel etkilerin yukarıda adı geçen iki alt başlık halinde belirlenmesi ve gerekli önlemlerin dikkate alınması bu tesislerden üretilmesi planlanan elektriğin yeterli, kaliteli, sürekli, düşük maliyetli olduğu kadar çevreye uyumlu bir şekilde tüketicinin kullanımına sunulmasını sağlayacaktır.